Haki za binadamu ni haki zinazohusiana na mambo ya msingi na
asili ya uhuru na heshima ya ubinadamu ambapo watu wote wamepewa
haki ya kupata heshima kama
binadamu. Mara mtu azaliwapo
mume au mke hupata
haki hizi. Haki hizi
zinatambuliwa kimataifa
na zina usawa kwa watu
wote. Nchi mbalimbali
zimetia saini na kuidhinisha
haki hizi za kimataifa
na kufanya ni sehemu
ya sheria zao
pamoja na kuweka sera
zinazolinda haki hizi.

Haki za uzazi zina misingi yake katika haki za binadamu na pia
zinahusiana na haki za mtu mmojammoja.

Kupata habari juu ya ujinsia na mada zinazohusu afya
ya uzazi.

Mwanamke au mwanaume kuamua kwa uhuru na
kuwajibika, kama unataka kujamiaana lini na nani.
Uhuru wa maamuzi.

Kuamua kwa hiari na kuwajibika juu ya idadi na muda wa
kupishana katika kupata watoto.

Kupata huduma za afya ya uzazi kwa urahisi.

Haki za kufanya maamuzi kuhusu afya ya uzazi, kwa
uhuru, bila kunyanyaswa, kulazimishwa, bila kutumia
nguvu pamoja na maamuzi nani wa kufunga naye ndoa.

Kujilinda kutokana na mila zenye madhara kama vile
ukeketaji wa wanawake.

Haki hizi zimerekebishwa tangu mkutano uliofanyika Cairo mwaka
19941.

Ndiyo hatari kuu ya matumizi ya dawa za kulevya ambayo
unayazoea na kufikiri huwezi kufanya lolote bila ya kutumia.

Kwa upande wa sigara unaweza kuzoea hali yake ya kukutuliza na
hali ya kutamani kila unapojisikia. Kwa wengi hamu hiyo hutokea
baada ya kazi nzito, pamoja na pombe, au baada kula. Kwa hiyo,
kama unataka kuacha uvutaji wa sigara inabidi ubadili tabia na
kuepuka vishawishi na pia kupambana na nafsi na matamanio
yako. Hii ni hatua kubwa inayohitaji msimamo mkali.
Utakapoanza kupunguza matumizi ya sigara au kuacha kabisa
utajisikia mpweke au mkiwa. Hali hii inaweza ikawa mbaya na
kuumiza. Mara nyingi utajihisi kujawa na wasiwasi, utakosa
usikivu, utajisikia kusinzia ingawa utakosa usingizi usiku,
mapigo ya moyo hushuka na pia shinikizo. Hamu ya kula na
uzito kuongezeka iwapo utendaji wako wa kazi hupungua.
Ukishatawaliwa na sigara basi kuvuta kwako si tabia bali ni
ugonjwa. Watu wengi wanaotegemea nikotini hawavuti kwa
starehe inayoletwa na starehe ya uvutaji, bali kuepuka maumivu
yanayosababishwa na kuacha sigara.

Ndiyo, hata akitoa uume nje ya uke kabla ya kumwaga mbegu anaweza akaambukizwa Virusi vya UKIMWI na UKIMWI. Ni hatari kwa mwanamke na pia kwa mwanaume, kwa sababu vijidudu vimo ndani ya majimaji ukeni na uumeni. Hasa kama mmoja kati ya wapenzi ana vidonda au michubuko midogo sehemu za siri, Virusi vya UKIMWI. huingia kwa urahisi.

Kutoa uume nje ya uke kabla ya kumwaga shahawa siyo njia salama ya kujikinga na maambukizi ya Virusi vya UKIMWI.

Yai mmoja hupevuka siku 14 kabla ya hedhi i i inayofuata. Baada ya yai kukomaa ndani ya kokwa la upande wa kulia au wa kushoto, yai husafirishwa kwenye mrija wa kupitisha mayai mpaka kwenye mfuko wa uzazi.
Yai likijiunga na mbegu ya kiume ndani ya mrija wa kupitisha mayai siku zilezile, linaweza kurutubishwa. Yaani, endapo mwanamke anajamii ana kipindi cha siku chache kabla ya yai kupevuka au siku yai linapopevuka anaweza akapata mimba.
Kwa sababu wasichana wengi hawapati hedhi ya kawaida, yaani mzunguko wa siku 28 katika kila mwezi, ni vigumu sana kwao kufahamu tarehe ya hedhi i i inayofuata. Hivyo ni vigumu kujua lini litakuwepo yai linalongojea kurutubishwa.
Mzunguko wa hedhi kwa msichana unaweza kuathiriwa na mfadhaiko, huzuni, safari au mabadiliko mengine katika maisha ya msichana. Hata kama msichana ana mzunguko wa kawaida wa hedhi hali hiyo inaweza kubadilika ghafla na ukawa sio wa kawaida. Wanawake wengi na hasa wasichana hawawezi kutegemea kuhesabu siku kama njia ya kuzuia mimba, kwa sababu hawawezi kuwa na uhakika i iwapo lipo yai linalongojea kurutubishwa au la. Hakuna siku salama za kuepukana na mimba!

Tunatofautisha dawa za kulevya katika makundi mawili. Zile zinazokubalika na zile zisizokubalika kisheria. Tanzania, dawa za kulevya zinazokubalika kisheria ni pamoja na tumbaku na pombe, pia dawa zilizothibitishwa kwa maandishi na daktari. Dawa zinazotolewa kwa udhibitisho wa madaktari ni zile dawa za kutibu. Pale zinapotolewa kwa sababu nyingine mbali na matibabu au maelezo ya daktari zinakuwa dawa za kulevya. Miongoni mwa dawa zinazotumika vibaya hapa Tanzania ni valium, asprin na panado. Vimiminika kama petroli pia hutumiwa kama dawa za kulevya. Vitu hivi hutumiwa kwa njia ya kuvuta hewa yake kwa pua au mdomo.
Pia kuna vileo visivyoruhusiwa ambavyo hutengenezwa kienyeji kama vile gongo. Dawa za kulevya ambazo hutumika sana Tanzania ni pamoja na bangi, mirungi, mandrax, heroini na kokaini. Kokaini ambayo hupatikana katika hali ya ungaunga ulio mweupe, hutumiwa kwa njia ya kuvuta kwa pua au kuchanganywa na maji na baadaye kujidunga mwilini kwa kutumia sindano. Heroini pia hupatikana kama unga mweupe. Unaweza kuvuta heroini kama sigara au kuvuta hewa yake kwa ndani na pia kwa kujidunga sindano. Katika hali i i isiyo ya kawaida heroini vilevile inaweza kupatikana katika vipande vidogovidogo vya kahawia vijulikanavyo kama “sukari ya kahawia”.
Njia nyingine ya kuzungumzia dawa za kulevya ni kutokana na madhara yake. Yapo madawa ambayo hupagawisha au yanayozubaisha au kupoozesha kama vile kileo, nikotini, dawa za usingizi, kwa mfano valium na heroini. Dawa hizo zinamfanya mtumiaji kujisikia shwari, lakini pia huhuzunisha. Dawa zinazochamngamsha ni i kama mirungi, kokaini na zile za kuvuta, kwa mfano petroli, zina madhara ya kukufanya uhamasike na kujisikia kuwa na nguvu. Dawa zinazopagawisha zinaleta hisia, sauti, taswira, harufu kwa mtu japokuwa vyote hivyo havipo kweli. Bangi ni mojawapo ya dawa hizi.

Asimilia kumi hadi i i ishirini ya mimba huharibika. Mimba nyingi zinaharibika katika kipindi cha wiki 12 za mwanzo wa ujauzito. Sababu kuu hutokana na kuharibika kwa yai lililotungwa mimba. Iwapo yai lingeendelea kukua katika hali hii matokeo ni mtoto kuzaliwa na kasoro mwilini au kiakili. Kwa hiyo mimba kuharibika inaweza kuwa ni njia ya asili ya mwili kukabiliana na matatizo hayo ya kimaumbile.
Vilevile kuharibika kwa mimba huweza kutokea kama mama ana magonjwa kama malaria au kaswende, kama ameanguka chini kwa nguvu au kama ana matatizo kwenye via vya uzazi. Dalili za mimba kuharibika ni damu kutoka ukeni na maumivu makali ya tumbo kwa chini.

Kifungu cha 14 cha Katiba ya Tanzania kinaeleza kwa ufasaha
kuwa: “Kila mtu ana haki ya kuishi na kulindwa utu wake katika
jamii kwa misingi ya sheria.” Hata Rais Kikwete katika hotuba
zake kwa Taifa za kila mwezi amewahi kukemea mauaji haya
mwaka 2008 kwa kusema; “ mauaji haya ni aibu na fedheha
kubwa kwa jamii yetu” pia “ukatili usio na sababu” na akaendelea
kusema, “ni lazima yakomeshwe mara moja.”
Serikali ya Tanzania kwa kushirikiana na taasisi na asasi za
kijamii wanaendelea kutoa mafunzo, taarifa na mazingira
yatakayowawezesha Albino kuishi maisha bora na yenye
mafanikio katika jamii.

Zipo aina mbili za mapacha, wale wanaofanana na wale wasiofanana. Karibu robo ya mapacha wote hufanana. Hii ina maana kwamba wametokana na yai moja lililotungwa mimba ambalo hujigawa katika makundi mawili tofauti ya chembechembe, kila mojawapo hubadilika kuwa kiumbe pekee. Hadi sasa, wataalamu hawaelewi vizuri sababu za yai kujigawa. Mapacha wa aina hii , kwa vile wametokana na yai moja, mara zote huwa na jinsia moja na hufanana sana kimaumbile.
Mapacha wasiofanana hutokea wakati wa yai kupevuka, kokwa za mwanamke hutokea zikawa mayai mawili badala ya moja tu. Mayai yote mawili hurutubishwa na hutungishwa mimba kwa mbegu mbili tofauti za mwanaume. Viumbe viwili hukua wakati mmoja katika mfuko wa uzazi. Mbali ya kukua katika mfuko mmoja wa uzazi na kuwa na umri uleule, mapacha hawa ni sawa sawa na watoto wengine wawili wa wazazi haohao. Wanaweza kuwa wa jinsia na maumbile tofauti kabisa.

Ili mwanamke aweze kushika mimba, i inabidi yai lililopevuka likutane na mbegu za kiume. Yai pevu linapokosa mbegu hufa na kwa vile utando kwenye tumbo la uzazi ulishajiandaa kupokea yai lililorutubishwa hubomoka. Kwa pamoja, yai na utando hutoka kama damu kupitia ukeni na i le damu huitwa hedhi.
Hedhi ni dalili, kwamba yai halikurutubishwa na hivyo limeshakufa na kutoka. Kwa kawaida, wakati huo halitakuwepo yai jingine lililopevuka kuweza kurutubishwa na kwa hiyo uwezekano wa kupata mimba hautakuwepo. Lakini, mara chache kuna hitilafu katika mzunguko wa hedhi na yai jingine linakuwepo tayari kwa kurutubishwa, hata ukiwa kwenye hedhi. Kwa hiyo uwezekano wa kupata mimba wakati wa hedhi upo, hata kama ni mdogo.

Kwa nini sio Sahihi Kufanya Ngono na Mtu Mmoja wa Marafiki? 🌸💔

Jambo zuri siku zote huja na mipaka na heshima. Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu inaweza kuonekana kama wazo zuri kwa mara ya kwanza, lakini kumbuka, uhusiano huu unaweza kuharibu urafiki wenu na kuleta madhara ambayo huenda hamtakuwa tayari kukabiliana nayo. Kama mkufunzi wa maadili na mwana jamii, ningependa kushiriki nanyi sababu zinazofanya kufanya ngono na rafiki mmoja siyo sahihi na isiyo na ufanisi.

1. Upotevu wa Uaminifu 🤝💔
   Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha upotevu wa uaminifu. Rafiki zetu huwa tunawategemea na kuziamini siri zetu. Lakini, kwa kufanya ngono, siri hizo zinaweza kuvuja na kuharibu uaminifu wenu. Kujua kwamba siri zako za ndani zinajulikana na mtu ambaye ulikuwa unamwamini kutakuwa na athari mbaya kwenye uhusiano wenu.

2. Kutofautiana Kwenye Matarajio ⚖️💔
   Kila mmoja wetu ana matarajio tofauti katika maisha yetu. Inaweza kuwa na matarajio tofauti ya kimahusiano, ndoa, au hata kwenye mipango ya familia. Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha hamna usawa kwenye matarajio yenu na kuishia kuharibu urafiki wenu. Kwa mfano, unaweza kutaka uhusiano wa kudumu, lakini rafiki yako anaweza kutaka uhusiano wa kubahatisha. Hii inaweza kuwa na matokeo mabaya na kutengeneza tafauti kubwa kwenye urafiki wenu.

3. Uzito wa Mawazo ya Kupoteza Urafiki 🌫️💔
   Uhusiano wa kimapenzi mara nyingi huja na uzito wa hisia na mawazo. Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kufanya urafiki wenu uwe mzito na kusababisha hisia kama upendo na uhusiano wa kimapenzi. Wakati mwingine, hisia hizi zinaweza kuleta mzigo mkubwa kwenye urafiki wenu na kuharibu mawazo yenu, na hatimaye kupoteza urafiki wenu.

4. Huzuni ya Kuvunjwa Kwa Urafiki 🌧️💔
   Kama mwaka unavyoweza kubadilika kwa mzunguko wa msimu, vivyo hivyo urafiki wa karibu unaweza kubadilika na kukabiliwa na changamoto. Kufanya ngono na rafiki yako kunaweza kusababisha huzuni na uchungu mkubwa ikiwa mnapaswa kuvunja urafiki wenu baadaye. Kuvunjika kwa urafiki kunaweza kuathiri hisia zako, afya yako ya kiakili, na hata uhusiano wako na watu wengine.

5. Kukosekana kwa Uthabiti na Maendeleo 🏃💔
   Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kuzuia ukuaji wako kama mtu binafsi. Hii ni kwa sababu huenda ukawa unatumia muda mwingi kufikiria juu ya uhusiano wenu na kusahau kuzingatia malengo yako ya kibinafsi na maendeleo. Kumbuka, maisha ni safari ndefu yenye fursa nyingi, na kuweka nguvu zako zote kwenye uhusiano wa kimapenzi unaweza kukuzuia kufikia malengo yako.

6. Majuto Baadaye 🤦💔
   Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kukuongoza kwenye njia ya majuto ambayo huenda ukashindwa kujinasua. Inaweza kuwa ni huzuni ya kuvunjika kwa urafiki wenu au hata kujisikia kutumika. Ni rahisi kuangukia kwenye mitego ya kihisia na kimwili na kisha kujuta baadaye. Kumbuka, uamuzi mzuri ni ule unaokulinda na kukuwezesha kuhisi amani na furaha baadaye.

7. Kushindwa Kujitambua na Kujikubali 💪💔
   Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha changamoto katika kujitambua na kujikubali. Unaweza kujikuta ukijiuliza maswali kama "Je, nilifanya jambo hili kwa sababu nampenda, au kwa sababu nilitaka tu kuhisi kukubalika na rafiki yangu?" Uhusiano ambao unaanza kwa msingi wa muda mfupi na kihisia kunaweza kuharibu uwezo wako wa kujielewa na kukubali nani wewe ni kama mtu.

8. Kuharibu Uhusiano Mwingine 🌪️💔
   Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha madhara mengine kwenye uhusiano wako na watu wengine. Kwa mfano, unaweza kuhisi wivu au wasiwasi ikiwa rafiki yako anapata mtu mwingine wa kimapenzi. Hii inaweza kusababisha machafuko na kuharibu uhusiano wako na rafiki yako ambayo ingeweza kudumu milele.

9. Kuepuka Hali ngumu 💔🚫
   Katika maisha, kuna nyakati ambazo hatuwezi kuepuka hali ngumu na matatizo. Hata hivyo, kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha hali ngumu ambazo hazikuwa lazima. Kumbuka, sisi sote tunapenda kuwa na maisha rahisi na ya furaha, na kuweka mipaka sahihi na rafiki zetu kunaweza kuzuia hali ngumu na kuhakikisha urafiki wenu unadumu kwa amani.

10. Kulinda Afya yako ya Kimwili na Kihisia 🩺❤️
    Afya yako ni muhimu, kama vile afya yako ya kimwili na kihisia. Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kuwa na athari mbaya kwa afya yako, ikiwa ni pamoja na hatari ya kupata magonjwa ya zinaa na kutokuvunjika moyo. Kuweka mipaka sahihi na kuheshimu nafasi yako ya kibinafsi kunaweza kusaidia kukuweka salama na kuhakikisha kwamba unaendelea kuwa na afya bora.

11. Kuepuka Kuhisi Kutumika 🎢💔
    Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kusababisha hisia za kutumika. Unaweza kuhisi kama vile unatumika kwa rafiki yako kwa sababu ya tamaa ya kimwili. Kumbuka, wewe ni mtu mwenye thamani na unastahili heshima na upendo wa kweli. Kuepuka kujihisi kutumika kunaweza kuhakikisha kwamba unaheshimiwa na kuthaminiwa kwa njia sahihi.

12. Kudumisha Uhusiano wa Kifamilia 💛👨‍👩‍👧‍👦
    Familia ni zawadi muhimu katika maisha yetu. Kufanya ngono na rafiki yako wa karibu kunaweza kuathiri uhusiano wako na familia yako,

Pombe huingia kwenye damu na kuzunguka mwili mzima pamoja
na kwenye ubongo wako. Ina madhara kwa viungo vya mwili
wako na ubongo wako na hivyo huathiri tabia na hisia zako.

Unywaji wa pombe kupita kiasi unaweza kuathiri viungo vingi
kwa mfano, ini ambalo ndilo huathirika zaidi. Ini hilo linafanya
kazi ya kufyonza kilevi katika mwili wako. Kama ukinywa zaidi
utaathiri ini kiasi kwamba halitaweza kufanya kazi kikamilifu au
litashindwa kabisa hatimaye utakufa. Kilevi kingi husababisha
kansa ya ini na tumbo.

Hatari kubwa siku hizi ni kupata na kusambaza virusi vya
UKIMWI. Mlevi mara nyingi huwa mzembe na husahau kinga
muhimu kama vile kutumia kondomu wakati wa kufanya mapenzi.
Anaweza pia kufanya mapenzi na watu ambao hafahamu afya
zao, kama ni wagonjwa au la. Zaidi ya hayo mlevi mara nyingi
huwa dhaifu, hivyo ni rahisi kushambuliwa na magonjwa
mbalimbali pamoja na VVU.

Pombe inaathiri pia uwezo wa kufanya tendo la ndoa. Huwa ni
vigumu kwa uume kusimama. Pia huathiri ubongo hasa sehemu
zile zinazomiliki ufahamu na mihemko.

Kwanza unaweza kujisikia mchangamfu na huru, lakini mara
tu unaanza kujisikia taabu na kushindwa kutembea vizuri.
Utakuwa na matatizo ya kutoona vizuri na matatizo ya kutoa
uamuzi sahihi. Watu huanza kuwa na vijitabia vya ajabu na
vipya baada ya kulewa. Kugombana na watu wengine na kufanya
mambo yasiyokubalika kama vile kujikojolea mbele za watu.
Kama utaendelea kunywa kuna uwezekano mkubwa wa kupata
madhara. Kila dhara huharibu mamilioni ya seli za ubongo wa
binadamu.

Kwanza hutakuwa na kumbukumbu ya nini kimetokea, lakini
unaweza pia kupoteza kabisa kumbukumbu zako. Kama ukinywa
pombe kupita kiasi kwa muda mrefu unaweza kupungukiwa
akili na mwisho kuharibu kabisa akili. Pombe pia ni dawa ya
kulevya kwani huweza kukutawala. Watu waliotawaliwa na
pombe, hutumia pesa nyingi na muda mwingi kwenye pombe,
hali ambayo inaweza kuwa ni mzigo mzito kwa familia na jamii,
na pindi mtu anapotawaliwa, ni vigumu kunywa kidogo au kuacha
kabisa. Kama mtu atajaribu kuacha, hupata matatizo kama
kutetemeka, mapigo ya moyo kuongezeka, kutokwa na jasho
jingi, na kukosa usingizi wakati wa usiku. Hali hiyo husababisha
maumivu na ni hatari kwa watu ambao wametawaliwa na pombe.

Unaweza ukajaribu kuzungumza na wazazi wako kwamba
ukeketaji ni desturi mbaya, na pia unaweza ukamtafuta mtu
wa kukusaidia ambaye ni mwaminifu. Msaidizi anaweza akawa
rafiki, mlezi, mzazi au mtu mzima katika familia ambaye
unaweza kumwamini. Katika jamii yako unaweza kumtafuta
mwalimu anayeaminika, kiongozi wa dini au muuguzi ambaye
anaunga mkono mawazo yako na mwenye msimamo wa kumaliza
tatizo la ukeketaji.

Kama hakuna mashirika yanayopinga ukeketaji katika sehemu
yako, unaweza kufikiria watu wanaofanya katika shirika la
vijana, vituo vya vijana, jumuia za wanawake, makanisa na
mashirika ya uzazi wa mpango. Unaweza kutoa habari hii katika
kituo cha afya kilicho karibu nawe. Kumbuka vijana chini ya
miaka 18 ukeketaji ni kosa la jinai na unaweza kuripoti katika
kituo cha polisi kilicho karibu nawe.